Tekst Teun Zwartstaart / Beeld Zeloot
De media besteedden de afgelopen maanden veel aandacht aan femicide. Hoewel het ineens leek alsof het erg vaak gebeurde, werd het in feite enkel meer onder de aandacht gebracht. Hoewel er geen volledige consensus is over wat het concept precies inhoudt, wordt het meestal gebruikt om de moord op vrouwen vanwege hun gender aan te duiden. In veel van deze gevallen is de dader een man die de controle over een vrouw dreigt kwijt te raken en zijn toevlucht neemt tot extreem geweld met de dood tot gevolg. In zes van de tien gevallen is de vermoedelijke dader ook een (ex-)partner. Al eeuwenlang is de onderdrukking van vrouwen, queers en trans personen meer regel dan uitzondering. In dit stuk wil ik laten zien dat zolang mannen weigeren hun verantwoordelijkheid te nemen, femicide en gendergerelateerde onderdrukking niet zullen stoppen.
‘Zolang mannen weigeren hun verantwoordelijkheid te nemen, zullen femicide en gendergerelateerde onderdrukking niet stoppen’
Een kort overzicht van de femicides in de maanden juli en augustus. Op 15 juli wordt Joeweela voor de ogen van haar kinderen vermoord door haar ex-partner, Driekus K. Twee dagen later overlijdt een vrouw in Vlijmen na een heftige mishandeling aan haar verwondingen. Een kleine drie weken later wordt een vrouw dood in haar huis in Veldhoven aangetroffen, ze blijkt vermoord door haar echtgenoot. Nog geen week later wordt in Almere het stoffelijk overschot van een Syrische vrouw gevonden. Weer een aantal dagen later wordt de 17-jarige Lisa op weg naar huis vermoord. Dit zijn slechts de gevallen die de media haalden.
Hoewel veel mensen in Nederland schande spreken van deze moordpartijen wordt er extra veel aandacht besteed aan een specifiek narratief als gevolg van de moord op Lisa. Lisa wordt in de nacht van 20 augustus vermoord door een migrant van kleur. Nederland is in rep en roer. Wilders ontwaakt uit zijn slaap, logt in op zijn sociale media en wil de eerste zijn die pleit voor het deporteren van alle migranten. Hoewel hij – en vele kortzichtige Nederlanders met hem – zich meent uit te spreken tegen femicide licht hij enkel en alleen dit voorbeeld uit, omdat het perfect in zijn plaatje past waarin ‘onze’ vrouwen vermoord worden door ‘buitenlanders’. Volgens Wilders hebben we zelfs ‘geen mannenprobleem in Nederland, we hebben een allochtonenprobleem en een islamprobleem’. Vandaar dat Geert zich het hele jaar door niet uitspreekt als er een vrouw wordt vermoord en al jarenlang tegen allerlei moties om geweld tegen vrouwen aan te pakken stemt.
Er wordt gemiddeld elke acht dagen een vrouw vermoord in Nederland
Er wordt gemiddeld elke acht dagen een vrouw vermoord in Nederland, maar Geert en half Nederland spreken zich enkel uit als de moordenaar niet-wit of niet-Europees is. De rest van het jaar haalt femicide slechts de lokale nieuwskaternen en gaat men moeiteloos verder met de orde van de dag. Het draagt bij aan het idee dat femicide in Nederland niet zo’n groot probleem is en dat vrouwen vooral vermoord worden in landen waar een dominante machocultuur heerst. Hier klopt geen hout van. Nederland loopt achter als het gaat om de aanpak van femicide en geweld tegen vrouwen. De zaak-Joeweela is hier een perfect voorbeeld van.
Zoals gezegd wordt Joeweela op 15 juli door haar ex-partner vermoord in Gouda. Op dat moment woont Joeweela, zonder dat iemand dat zou moeten weten, in Gouda, omdat ze in een Blijf-van-mijn-lijfhuis zit. Begin juni doet ze nog aangifte tegen haar ex. Hij wordt op 2 juni opgepakt vanwege mishandeling en verboden wapenbezit. Geloof het of niet, maar Driekus, de ex-partner in kwestie, deed in 2008 ook al eens een poging om een andere ex-partner om te leggen omdat hij niet kon verkroppen dat ze een punt achter de relatie had gezet. Ook toen was hij genadeloos en raakte hij zijn ex-partner in het bijzijn van haar kinderen maar liefst acht keer en beschoot hij ook haar broer, die naast haar liep. In april 2009 werd hij veroordeeld tot dertien jaar cel. Je zou zeggen dat alle alarmbellen afgaan als een vrouw die in een Blijf-van-mijn- lijfhuis woont aangifte doet voor mishandeling tegen een man die in 2008 al eens een ex-partner vermoordde en je vervolgens ook nog eens een wapen vindt bij het aanhouden van de man in kwestie. Maar nee. Twee weken later, op 18 juni, wordt hij weer vrijgelaten. Nog geen maand later vermoordt hij zijn ex, deze keer wel succesvol, waarna hij in de duinen van Scheveningen de hand aan zichzelf slaat.
De bovenstaande gevallen tonen twee dingen aan: ten eerste is femicide geen incident, maar een structuur die een fundamenteel onderdeel vormt van onze samenleving en ten tweede dat femicide een mannenprobleem is, ongeacht kleur. Het is ziekmakend om de moord op vrouwen te gebruiken als politiek wapen om een racistische hetze tegen migranten te beginnen en het is evenzo schadelijk om te denken dat geweld tegen niet-mannen een probleem is dat alleen in extreme gevallen voorkomt. Helaas is vooral het laatste idee ook in onze beweging hardnekkig aanwezig. Het meeste gendergerelateerde geweld vindt plaats binnen relaties en achter de voordeur en niet ’s nachts in de beruchte donkere steegjes. Het is daarom ook van essentieel belang om te begrijpen waar de wortels van gendergerelateerd geweld liggen.
De piramide van geweld
De piramide van geweld laat goed zien dat femicide en geweld tegen vrouwen, queers en trans personen in het algemeen geen probleem is dat wordt veroorzaakt door rotte appels. In deze piramide zie je dat femicide de meest extreme uiting is van een structuur waarin alledaagse vormen van gendergerelateerde onderdrukking worden genormaliseerd en gebagatelliseerd. Femicide is daarmee geen op zichzelf staand fenomeen, maar het logische gevolg van de normalisering en bagatellisering van alledaagse vormen van (micro-)agressie tegen vrouwen, queers en trans personen. Dat houdt concreet in dat als wij als mannen niet ingrijpen op het moment dat er een seksistische grap of opmerking wordt gemaakt, wij deze agressie normaliseren, waardoor een extremere vorm van agressie ook sneller geaccepteerd en genormaliseerd wordt. Kortom: het normaliseren van (micro-)agressies tegen vrouwen, queers en trans personen draagt bij aan de normalisering en acceptatie van groffer en extremer gendergerelateerd geweld.
De basis van deze onderdrukking ligt in de strakke mannelijkheids- en vrouwelijkheidsnormen die in de maatschappij leven en de verwachtingen die daarbij komen kijken. Als mannen altijd geacht worden stoer, sterk en dominant te zijn, raken zij de kluts kwijt zodra ze het gevoel hebben de controle te verliezen. Tel daarbij op dat de meeste mannen vaak minder ingebed zijn in een ondersteunende gemeenschapsstructuur en hun niet wordt geleerd hun emoties op een gezonde en adequate manier te uiten, en je begrijpt al snel genoeg dat mannen vaak hun toevlucht nemen tot geweld tegen zichzelf of anderen. Mannen plegen dan ook vaker zelfmoord (hoewel vrouwen vaker pogingen doen en trans personen niet in deze cijfers zijn opgenomen), zijn veel vaker verslaafd en ervaren veel meer gevoelens van eenzaamheid.
Als wij binnen de anarchistische beweging blijven denken dat gendergerelateerde onderdrukking iets is waar binnen onze beweging geen sprake van is, of wij als (m)anarchisten blijven geloven dat wij geen onderdeel van het probleem zijn, dan is het fundamentele besef dat we op die manier júíst bijdragen aan gendergerelateerd geweld duidelijk nog niet ingedaald. Door jezelf feminist te noemen en naar andere mannen te wijzen zonder je te beseffen dat je zelf – ook al heb je er nooit om gevraagd – ook legio vormen van schadelijke mannelijkheid geïnternaliseerd hebt, draag je alleen maar bij aan het in stand houden van gendergerelateerde onderdrukking. Voor ons mannen zou feminisme een actieve vorm van verzet moeten zijn tegen alle patriarchale overtuigingen en gedragingen die ons zijn aangeleerd en het actief breken met de binaire, rigide mannelijkheidsnormen die ons opgelegd worden.
Feminisme is een actieve vorm van verzet tegen alle patriarchale overtuigingen en gedragingen die je aangeleerd
Femicide stoppen we dus niet door naar anderen te wijzen in de overtuiging dat het bij onszelf wel goed zit. Femicide pakken we aan door de alledaagse, kleinere vorm van gendergerelateerde onderdrukking aan te pakken in onszelf en door onszelf uit te spreken tegenover diegenen in onze omgeving die er gebruik van maken. Vrouwen, queers en trans personen strijden hier al honderden jaren voor, maar op een of andere manier blijft het gesprek over mannelijkheid, over het hoe en waarom van mannelijke dominatie, onder mannen zelf, altijd de grote afwezige.
Het belangrijkste is om te beseffen dat het niet gaat om de goede man en het monster. Er is een enorm grijs gebied waar wij allemaal in vallen en daarin worden talloze vormen van agressie naar niet-mannen geuit. We moeten in gesprek gaan over dit grijze gebied en beseffen en erkennen dat we ons hierin bevinden en er elke dag aan bijdragen. Alleen met dat besef is het mogelijk een begin te maken met het aanpakken van gendergerelateerd geweld. In plaats van ‘ik en mijn vrienden doen dat niet’ en de illusie dat wij geen onderdeel van het probleem zijn, moeten we naar een uitgangspunt waarin we erkennen dat we, zolang we niet onze verantwoordelijkheid nemen en met onszelf en onze gemeenschap aan de slag gaan, we net zo goed bijdragen aan dit systeem van gendergerelateerde onderdrukking.
Een anarchistisch antwoord
Wat is een anarchistisch antwoord op deze problematiek? Is er überhaupt een anarchistisch antwoord? Laat het duidelijk zijn dat dit antwoord niet ligt in achterover leunen en toekijken hoe andere mannen zich bewijzen als rotte appels. Het antwoord ligt zeer zeker wel in actie ondernemen, in beweging komen. Anarchisme is verzet tegen hiërarchie en macht, dus ook de ongelijkheid die het gevolg is van een binair gendersysteem. Een deel van dat verzet ligt in het werken aan onszelf en het ontmantelen van structuren die we hebben aangeleerd en geïnternaliseerd. Praat je wel eens met je (mannelijke) vrienden over grensoverschrijdend gedrag? En heb je jezelf weleens afgevraagd of je iemands grenzen hebt overschreden? Grijp je in als er vrouwonvriendelijke grappen of opmerkingen gemaakt worden? Of als er schadelijke mannelijkheidsnormen neergezet of bestendigd worden? Zet je gendergelijkheid en zachtere omgangsvormen actief op de agenda in de groepen en organisaties waarin je actief bent?
Binnen de anarchistische beweging zijn er inmiddels meerdere feministische groepen die zich hoofdzakelijk richten op mensen die (schadelijke) mannelijkheid geïnternaliseerd hebben. Denk hierbij aan Patriarkraakt in Utrecht, menSEN in Amsterdam, de Kleedkamer in Leiden, Mankement in Delft en sinds kort ook Dismantle in Rotterdam en Nimmancipator in Nijmegen. In deze groepen, waarvan sommige open zijn voor alle genders en sommige voor mensen die mannelijkheid hebben geïnternaliseerd, komen mensen samen om te praten over de rol van mannelijkheid binnen het patriarchaat en de manieren waarop we schadelijke vormen van mannelijkheid kunnen ontleren en ontmantelen. Een belangrijk aspect aan deze groepen is dat dit werk niet alleen, maar in een gemeenschap wordt gedaan, waardoor bepaalde potentieel schadelijke effecten die het gevolg zijn van de strikte mannelijkheidsnormen al worden aangepakt. Als je niet goed weet waar te beginnen, maar wel met vragen zit over gender, patriarchaat en mannelijkheid, dan zijn dit soort groepen een ideaal beginpunt. Als je een dergelijke groep op wil zetten in je stad kun je contact opnemen met een van de groepen om te zien hoe ze je kunnen ondersteunen bij het opzetten van je groep. Neem ook vooral contact op met deze groepen via sociale media als je ze uit wil nodigen in je stad of als je wil dat ze een workshop geven voor het collectief of de organisatie waar je in zit. Dit soort workshops kan vaak een goede start vormen om het gesprek binnen je groep aan te zwengelen, waarna het makkelijker is het gesprek gaande te houden.
Daarnaast moeten we bij de basis beginnen, wat betekent dat we niet langer stil kunnen zijn. We hoeven niet altijd onze bek open te trekken, maar we mogen actief duidelijk maken waar we staan en dat we tegen elke vorm van onderdrukking en voor radicale gendergelijkheid zijn. Als je vrienden seksistische grappen maken, spreek je je uit en laat je ze duidelijk weten dat jij dat niet (langer) tolereert. Femicide aanpakken begint bij het aanpakken van de fundamenten, het niet langer normaliseren van welke vorm van micro-agressie dan ook.
Het kan leiden tot uitsluiting of hoongelach, maar het zal je duidelijk laten zien wie aan je kant staan als het gaat om gendergelijkheid. Ga, als je kunt, ook het gesprek aan met de mensen in je omgeving die zich seksistisch uitlaten. Stel ze vragen over waarom ze het grappig vinden en vraag ze wat ze ermee willen bereiken (tip: neem je bingokaart mee!). Door de sessies van bovengenoemde groepen bij te wonen leer je ook steeds beter hoe je dit soort gesprekken aan kunt gaan en wat voor antwoorden je kunt verwachten.
Als dit onderwerp totaal nieuw voor je is, raden we je aan te beginnen met het lezen van feministische stukken en literatuur. Er is genoeg te vinden om jezelf een basis te verschaffen als het gaat om feminisme en de strijd tegen het patriarchaat. Het kost weinig moeite om op internet op te zoeken wat de beste aanraders zijn als het gaat om radicaal feminisme, dus begin daarmee als je je wil informeren. Er zijn natuurlijk ook de talloze zines die je in kraakpanden en op boekenbeurzen kunt vinden, die je informeren over de gevolgen van patriarchaal gedrag al dan niet binnen de beweging.
Het patriarchaat is in tot in de vezels van onze lichamen en onze samenleving doorgedrongen
Wees kwetsbaar in je zoektocht en denk niet alles al te weten. Het patriarchaat is in tot in de vezels van onze lichamen en onze samenleving doorgedrongen en dat systeem van onderdrukking ontmantelen zal tientallen jaren kosten. Maar maak een begin en laat je niet tegenhouden door het ogenschijnlijk onmogelijke werk dat ons allemaal te wachten staat. Ga het gesprek aan met je beste vrienden over hoe zij naar gender en mannelijkheid kijken, probeer eens na te gaan wat je voelt in plaats van wat je denkt en denk eens na over wat gemeenschap voor je betekent. Verzamel mensen om je heen die naast je willen lopen op deze reis en doe het vooral niet alleen, er zijn genoeg mensen die een dergelijke behoefte voelen maar dat misschien niet zo duidelijk en expliciet uiten. Neem je verantwoordelijkheid met je kameraden en bevrijd je gemeenschap van schadelijk gedrag en agressie, maar bevrijd ook vooral jezelf van alle vormen van schadelijke mannelijkheid en word meer mens.
Neem je verantwoordelijkheid met je kameraden en bevrijd jezelf en je gemeenschap van schadelijk gedrag en agressie
Over de illustraties: De beelden bij dit artikel en het omslag zijn gemaakt door Zeloot. Dit schreef ze erbij:
Elke vrouw weet hoe het voelt om zich onveilig te voelen en is bijna altijd alert wanneer ze in de buurt van een onbekende man loopt of zich in zijn omgeving bevindt. Tegelijkertijd zijn mannen zich schokkend onbewust van wat vrouwen een onveilig gevoel geeft. Dit staat niet los van vrouwenmoord of verkrachting. Deze extreme daden komen niet uit het niets – ze maken deel uit van een spectrum van gedragingen dat begint met ‘kleinere’ dagelijkse grensoverschrijdingen, intimidatie of gebrek aan respect. Door dit gedrag te tolereren, wordt de cultuur waarin geweld tegen vrouwen kan escaleren genormaliseerd. Dus in plaats van, of naast, snelle oplossingen zoals pepperspray, bedacht ik een MANual of Don’ts: een handboek met alledaagse gedragingen die vrouwen een onveilig gevoel geven en die mannen vaak niet herkennen. In deze Buiten de Orde vind je de eerste Don’ts (van de 24 op mijn lijst).
Bron: instagram.com/zelootillustrations
Contacten Patriarkraakt: @Patriarkraakt op Instagram of patriarkraakt(a)protonmail.com
menSEN: mensen.noblogs.org of mensen(a)riseup.net
De Kleedkamer: @dekleedkamerin op Instagram
Mankement: gumisasak(a)disroot.org
Dismantle: dismantle010(a)riseup.net