Je moet het ijzer smeden als het heet is, en nu is het heet. Snikheet. Steeds meer mensen voelen het geweld van decennialange rechtse politiek; onbetaalbare huizen, institutioneel racisme, tijdelijke wooncontracten, flexwerk, politierepressie bij pro-Palestinademonstraties, criminalisering van klimaatdemonstraties, de wapenwedloop, en de aanhoudende bezuinigingen op zorg en onderwijs. De rechtse partijen proberen steeds opnieuw vluchtelingen de schuld te geven, terwijl ze dit zelf hebben veroorzaakt. Intussen wonen we in BV Nederland waar de rijken belastingvoordelen cadeau krijgen terwijl groepen aan de onderkant van de samenleving tegen elkaar worden uitgespeeld. Hoe zijn we hier beland en wat doen we ertegen?
Deze zomer start de Vrije Bond de campagne ‘huur omlaag, loon omhoog’ (HOLO), om mensen ervan te overtuigen dat dit geen normale zaak is. Door met de alledaagse thema’s huur en loon te beginnen bereik je een breder publiek, en kunnen we vanuit de inkomensongelijkheid een brede klassenbewuste beweging opbouwen die ook andere thema’s raakt. Er is alleen nog een heet hangijzer, want hoe doen we dat? Om dat te begrijpen moeten we eerst uitleggen waarom de huren te hoog zijn en de lonen te laag.
Hoge huren: wat zijn de oorzaken en wie heeft hier de schuld van?
We hadden ooit de beste sociale woningbouw ter wereld. Geen land ter wereld had zoveel sociale huur, en huren was meer regel dan uitzondering. In de jaren tachtig was zestig procent van de woningen nog een huurwoning. Het ideaal waren de ‘paleizen voor de arbeiders’, zoals architect Michel de Klerk ze noemde, waar lagere inkomens goed konden wonen in de stad. Sinds de privatisering van de woningbouw in de jaren negentig zijn de sociale woningbouwcoöperaties noodgedwongen investeringsmaatschappijen geworden die sociale huurwoningen massaal verkopen. Onder VVD-beleid moest het woningbezit gestimuleerd worden, en elke burger zou een investeerder worden, gedreven door winst. Het is geen onbelangrijk detail dat onderzoek uitwijst dat huizenbezitters rechtser stemmen dan huurders. Meer huizenbezitters is dus direct in het belang van de rechtse partijen.
Tussen 2011 en 2021 verdubbelde de gemiddelde woningprijs en het aantal geregistreerde daklozen
In een klein en dichtbevolkt land als Nederland zijn huizen een schaars goed en daarmee populair onder beleggers. Minister Stef Blok ging destijds zelf op zoek naar buitenlandse investeerders in de Nederlandse woningbouw, en in 2021 werd zelfs één op de drie huizen gekocht door beleggers. ‘Pandjesprins’ Prins Bernhard junior bezit zelfs 590 adressen die hij verhuurt onder twijfelachtige voorwaarden. Het resultaat van die investeringsgekte: tussen 2011 en 2021 verdubbelde de gemiddelde woningprijs van twee naar vier ton. Maar wat ook verdubbelde in die periode is het aantal geregistreerde daklozen.
De overheid subsidieert woningbezit vooral met de hypotheekrenteaftrek. In 2011 ontvingen huizenbezitters € 14 miljard aan subsidie, terwijl de huursubsidie in totaal € 3,5 miljard bedroeg. Stadsgeograaf Cody Hochstenbach schrijft in zijn boek Uitgewoond dat de helft van deze hypotheekrenteaftrek ook nog eens terechtkomt bij de rijkste twintig procent.[1] De woningmarkt wordt daarom wel een ‘ongelijkheidsmachine’ genoemd; zij die reeds een woning hebben zien hun waarde toenemen, terwijl zij die niet kunnen kopen steeds meer aan hun huur moeten uitgeven. Huizenbezitters gebruiken die overwaarde vervolgens om meer huizen te kopen die ook leegstaand prima in waarde stijgen. Als je leegstaande pand vervolgens gekraakt wordt, kun je altijd nog de staat vragen je bezit met politiegeweld te komen verdedigen.
Sinds de jaren tachtig werken we steeds harder voor steeds minder geld
Lagere inkomens: wat zijn de oorzaken en wie heeft hier de schuld van?
Sinds de jaren tachtig werken we steeds harder voor steeds minder geld. Dat zou algemene kennis moeten zijn. Toch schrijven de kranten en tijdschriften er amper over en weten veel mensen dit niet. In hun boek Fantoomgroei[2] wijzen journalisten Sander Heijne en Hendrik Noten op een rapport van de Rabobank uit 2018 waarin het zwart op wit staat: sinds 1982 zijn de inkomens nauwelijks gestegen, terwijl de economie hard groeide. Een deel van de middenklasse had zelfs een dalend inkomen. Wat is er gebeurd?
Na de Tweede Wereldoorlog stegen de lonen gelijkmatig mee met de productiviteit, ook wel de ‘glorieuze jaren’ van het kapitalisme genoemd. Er werd meer geproduceerd, meer werk in minder tijd gedaan, maar de lonen stegen ook mee. Halverwege de jaren zeventig kon je met één laaggeschoold inkomen een gezin onderhouden, een huis kopen, en je had geld over om op vakantie te gaan. Dit was vooral dankzij de vakbonden en een progressief beleid, zo betaalde de hoogste inkomens destijds 72 procent belasting.
Vanaf de jaren tachtig draaide de politieke wind naar rechts. De economie moest bevorderd worden ten koste van de laagste inkomens. De lonen en sociale uitkeringen stagneerden, terwijl hogere inkomens ontzien werden. Tussen 1979 tot 2021 daalde het minimumloon met zes procent. Daarnaast stegen de kosten zoals de btw. In dezelfde tijd daalden de belastingen voor de hoogste inkomens van 72 naar 49,5 procent, en de vennootschapsbelasting (die bedrijfswinst belast) daalde van 9,5 naar 6,5 procent. De economie groeide hard maar steeds minder mensen profiteerden mee van deze groei.
Sinds de jaren negentig is de productiviteit drie keer harder gestegen dan de lonen. We verdienen dus minder voor meer werk. Je kunt wel raden waar al dat geld naartoe ging. Tussen 2011 en 2021 steeg het aantal miljonairs van 170 duizend naar 317 duizend. De ceo’s van de twintig grootste bedrijven zijn fors meer gaan verdienen, wel 83 keer meer dan de gemiddelde werknemer. De rijkste Nederlanders betalen ook nog eens minder belasting dan de lage inkomens, omdat de belasting op bijvoorbeeld de winst met aandelen 15 procent is, en de belasting op je loon bij een gemiddeld inkomen 37,5 procent. Maar het grootste deel van de mensen heeft geen aandelen en profiteert hier niet van. Zo zijn we beland in BV Nederland, een realiteit waarin de meesten van ons steeds harder moeten werken voor hetzelfde loon, terwijl een kleine groep letterlijk slapend rijk wordt.
Anarchistische perspectieven
Nu we weten hoe deze situatie is ontstaan, kunnen we nadenken over alternatieven. Huur omlaag en loon omhoog, daar is iedereen voor. Maar alleen de overheid is in staat met wetgeving onze huren omlaag te brengen en onze lonen omhoog, dus mist deze slogan een anarchistisch perspectief. Wat kunnen we bieden aan mensen die zelf in actie willen komen?
Wat kunnen we bieden aan mensen die zelf in actie willen komen?
Directe actie: organiseer met de mensen om je heen om met een groep een urgent probleem op te lossen. Hier kun je denken aan brieven sturen naar de huiseigenaar, bezwaar aantekenen, je buren informeren, samen dingen repareren of schoonmaken, je verdiepen in huurdersrechten, of een huurstaking met je buren of buurt organiseren. Maar ook maaltijden met elkaar koken om geld te besparen, een huisuitzetting voorkomen met een blokkade, een leegstand pand kraken, of ongedocumenteerden huisvesten. Op je werk kan dit ook gaan om het organiseren van je collega’s, leren over contracten en arbeidsrechten, staken, werkontwijkend gedrag, of langzamer je werk doen met je collega’s. Dit is niet altijd makkelijk, maar als je je organiseert met een groepje sta je vele malen sterker. Ook zijn er al veel voorbeelden van succesvolle directe actie binnen de Vrije Bond ter inspiratie.
Als je je organiseert sta je vele malen sterker
Prefiguratieve politiek: begin vandaag met de toekomst van morgen
In Nederland is, vooral in de stad, het gemeenschapsgevoel erg laag. Er zijn nauwelijks buurtcentra en we zijn het niet meer zo gewend om ons samen te organiseren in deze individualistische samenleving. Dat moet en kan beter. Een vuist maken tegen fascisme en kapitalisme kan alleen als we ons organiseren. Dit is het idee dat we nu al kunnen starten met de revolutie door op kleine schaal radicale politiek uit te proberen. Dat begint bij je buurt, je collega’s op je werk, je vrienden, je familie. Door bijeenkomsten te houden, informatie te delen, een moestuin in je buurt te starten, een buurtvereniging of bewonersvereniging te starten om huurstijgingen aan te kaarten. Maar denk ook aan weggeefwinkels, kledingruil, wederzijdse hulp om huisuitzettingen te voorkomen, solidair zijn met je buren en de straat. Het is ook leuk omdat je een reden hebt je buren te leren kennen, en ook met mensen te organiseren waar je het misschien niet overal mee eens bent. Dat is ook belangrijk om onze buurten sterker te maken tegen staatsgeweld. Als het zover komt dat mensen worden gedeporteerd of hun huis uitgezet, moeten we ze helpen onderduiken of verzetten, net zoals we willen dat anderen ons helpen als het bij ons gebeurt. Sterke buurten helpen een sterke samenleving die zich tegen de staat kan verzetten.
Sterke buurten helpen een sterke samenleving die zich tegen de staat kan verzetten
Doe mee met de campagne
Dit artikel is in wezen een bron aan informatie waar we uit kunnen putten om mensen te informeren om daarna over alternatieven te beginnen. Voor een landelijke campagne hebben we iedereen nodig: organizers, fotografen, videomakers, sociale media, schrijvers. Voel je geroepen en doe mee! Zo kan een flyer en website van de HOLO-campagne de basis uitleggen, elk punt in maximaal drie of vier zinnen. Of beter nog, in een video met bijvoorbeeld interviews van buurtgroepen en activisten op het gebied van wonen en werk. Denk aan actiegroepen zoals Amsterdam niet te koop, Nieuw West in Verzet, de huurstaking van het Rietlandenpark, het werk van de werkgroep arbeid, Horeca United, en collectieven zoals Le Sabot, Voedselpark Amsterdam, Abolish Frontex, Stop Wapenhandel, AFGA Amsterdam, en vele anderen. Allerlei inspiratie om te zien wat je kunt doen als collectief en praktische tips over hoe dat het meest effectief te doen. Interviews met mensen geven andere mensen hoop en inspiratie zonder het te theoretisch te maken. Hopelijk kunnen we mensen inspireren om hun eigen politieke autonomie te ontdekken en met anderen door solidariteit en vriendschappen sterke gemeenschappen te bouwen.
door Zwartepers
Noten
1 Hochstenbach, Cody, Uitgewoond: waarom het hoog tijd is voor een nieuwe woonpolitiek, Dasmag, 2020.
2 Heijne, Sander en Hendrik Noten, Fantoomgroei: waarom we steeds harder werken voor steeds minder, Atlas Contact, 2020.